Azərbaycanda karikatura sənətinin banisi: Əzim Əzimzadə

Azərbaycan rəssamlıq məktəbi əsrlər boyu formalaşmış zəngin bədii ənənələrə əsaslanır və Şərq miniatür məktəbi, Qafqaz realizmi, eləcə də müasir bədii cərəyanların təsiri ilə inkişaf etmişdir. Onun kökləri xüsusilə XV–XVI əsrlərdə yaranmış Təbriz miniatür məktəbinə gedib çıxır. Bu miniatürlərdə zərif xəttatlıq, dekorativlik, simvolika və ornamentasiya əsas bədii prinsiplər kimi ön plana çıxırdı. Rəssamlar əsərlərində detal və rəng armoniyasına böyük diqqət yetirir, hər bir kompozisiyada estetik zövqü və mənəvi dəyəri birləşdirirdilər.
XX əsrin əvvəllərindən başlayaraq Azərbaycan təsviri sənəti peşəkar rəssamlıq məktəblərinin yaranması və Avropa akademik təhsil ənənələrinin mənimsənilməsi ilə yeni mərhələyə qədəm qoydu. Bu dövrdə rəssamlar klassik realizm texnikasını və modernist təsir elementlərini sintez edərək əsərlərində məişət mövzularını, xalq həyatını, əməyə həsr olunmuş səhnələri və sosial problemləri əks etdirməyə başladılar. Milli kimlik, tarixi yaddaş və mədəni dəyərlərin qorunması da əsərlərin əsas mövzularından birinə çevrildi.
Bu dövrdə Azərbaycan rəssamlığı portret, mənzərə, tarix və sosial mövzuların birləşdiyi zəngin bir repertuara malik oldu. Rəssamlar yalnız estetik gözəlliyi vurğulamaqla kifayətlənməyib, həm də əsərlərində ictimai və milli məsələləri dərin mənəvi və fəlsəfi baxışla təqdim etdilər. Sənətkarlar həmçinin teatr dekorasiyaları, kitab qrafikası və satirik karikatura sahələrində də yaradıcılıq göstərərək Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin genişləndirilməsinə və müxtəlif istiqamətlərdə zənginləşməsinə töhfə verdilər.
Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin inkişafında görkəmli sənətkarların rolu əvəzsizdir. Onlar arasında Əzim Əzimzadə, Səttar Bəhlulzadə və digər sənətkarlar xüsusi yer tutmuşdur. Bu rəssamlar milli sənət ənənələrini qoruyub saxlayaraq onu müasir texnika və ifadə vasitələri ilə zənginləşdirmişlər. Onların əsərlərində həm milli ornament və simvolika, həm də Avropa təsviri sənət məktəblərinin təsiri aydın görünür.
Beləliklə, Azərbaycan rəssamlıq məktəbi tarixi köklərinə sadiq qalmaqla, eyni zamanda yeni bədii ideyaları və texnikaları mənimsəməklə zəngin və çoxşaxəli inkişaf yolu keçmiş, milli və bədii kimliyi ilə seçilən bir sənət məktəbi kimi formalaşmışdır.
Azərbaycan rəssamlıq məktəbinin formalaşmasında bir sıra görkəmli sənətkarların mühüm rolu olmuşdur. Onlardan biri də Əzim Əzimzadədir. O, Azərbaycan satirik qrafika məktəbinin banilərindən biri kimi cəmiyyətin sosial problemlərini tənqidi ruhda, dərin məzmun və ifadəliliklə təsvir etmişdir.
Əzim Əzimzadə 1880-ci ilin may ayında Novxanı kəndində anadan olmuşdur. Atasının etirazına baxmayaraq ibtidai təhsilini rus-tatar məktəbində almışdır. Yaradıcılığı boyu əsrlər ərzində formalaşmış Təbriz miniatür məktəbinin, həmçinin rus rəssamlıq məktəbinin ənənələrindən bəhrələnmişdir. Rəssamlığa məşhur “Molla Nəsrəddin” jurnalında öz əsərlərini dərc etdirməklə başlamışdır.
1906-cı ildən “Molla Nəsrəddin”, “Baraban”, “Zənbur”, “Tuti”, “Kəlniyyət” və digər jurnallarda dərc olunan satirik qrafik karikaturaları ilə Azərbaycan satirik qrafikasının əsasını qoymuşdur.
Əzimzadənin əsərlərinin başlıca mövzusunu sosial təzadlar, köhnəlmiş adətlər və xalqın gündəlik məişəti təşkil edirdi. Cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinə mənsub mənfi tiplər — xəsis tacirlər, fırıldaqçı din xadimləri, şarlatanlar — onun satirik qələminin hədəfinə çevrilirdi.
Rəssam bu surətləri gah kəskin yumor, gah da incə kinayə ilə ifşa edirdi. “İt boğuşdurma”, “Kişi arvadını döyür”, “Varlı evində toy”, “Yoxsulların toyu”, “Su üstündə dava”, “Köhnə bakılılar” kimi əsərlərində müxtəlif sosial təbəqələrin iç üzünü açır, qadın hüquqsuzluğu və ədalətsizlik kimi problemlərə qarşı çıxış edirdi. Bu mənada, cəmiyyətdəki sosial ədalətsizlikləri daha qabarıq şəkildə əks etdirən “Köhnə Bakı tipləri” və “100 tip” silsilələri xüsusilə təqdirəlayiqdir.
Ə. Əzimzadə satirik şair M. Ə. Sabirin Hophopnamə əsərinə çəkdiyi illüstrasiyalarla (1914) kitab qrafikası sənətinin əsasını qoymuşdur. Onun teatr üçün hazırladığı geyim eskizləri və dekorasiyalar isə Azərbaycan rəssamlığının bu sahədə inkişafına xüsusi təkan vermişdir. Rəssamın əsərləri dünyanın bir sıra muzeylərində nümayiş etdirilmişdir. İlk fərdi sərgisi 1940-cı ildə Bakıda təşkil olunmuş və sərgidə tamaşaçılar rəssamın 1200-dən çox əsərinə baxa bilmişlər.
1920–1943-cü illərdə Ə. Əzimzadə Azərbaycan Rəssamlıq Texnikumunda müəllim, 1932–1937-ci illərdə isə direktor vəzifəsində çalışmışdır. Əzim Aslan oğlu Əzimzadə 1943-cü il mayın 15-də Bakıda vəfat etmişdir.
Bakı Rəssamlıq Texnikumu və Bakının bir küçəsi onun adını daşıyır. Rəssamın yaşadığı evdə ev muzeyi fəaliyyət göstərir, yaxınlıqdakı bağda isə büstü ucaldılmışdır. 1967-ci ildə Zeynəb Kazımova tərəfindən onun həyat və yaradıcılığına həsr olunmuş 20 dəqiqəlik qısametrajlı sənədli film – Əzim Əzimzadə çəkilmişdir.
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 7 may 2019-cu il tarixli, 211 nömrəli Qərarı ilə Əzim Əzimzadə Azərbaycan Respublikasında əsərləri dövlət varidatı elan edilən müəlliflərin siyahısına daxil edilmişdir. 2022-ci ildə isə Bakıda onun xatirəsinə həsr olunmuş Bakı Dizayn Festivalı keçirilmişdir.
Bu gün Əzim Əzimzadənin adını daşıyan Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbi — Azərbaycanın ilk rəssamlıq məktəbidir. Məktəb 1920-ci ildə rəssam Əzim Əzimzadənin təşəbbüsü ilə yaradılmışdır. Təhsil müəssisəsi 1920–1921-ci illərdə Azərbaycan Dövlət Bədii Studiyası, 1921–1922-ci illərdə Ali Rəssamlıq Emalatxanaları, 1922–1927-ci illərdə Ali Rəssamlıq Məktəbi, 1927–1940-cı illərdə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Texnikumu, 1940-cı ildən isə Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbi adlanmışdır. 1943-cü ildə təhsil ocağına rəssamın əziz xatirəsini yaşatmaq məqsədilə Əzim Əzimzadənin adı verilmişdir. Bu gün bu məktəbin tələbələri istedadlı gənc rəssamlar kimi formalaşır və Azərbaycan təsviri sənətinin inkişafına töhfə verməyə hazır kadrlar yetişdirirlər.
Nəticə etibarilə, Azərbaycan rəssamlıq məktəbi zəngin tarixi irsə söykənərək müxtəlif dövrlərin bədii axtarışlarını özündə birləşdirən çoxşaxəli bir inkişaf yolu keçmişdir. Təbriz miniatür ənənələrindən başlayaraq XX əsrin peşəkar rəssamlıq məktəblərinə və müasir bədii cərəyanlara qədər bu sənət hər zaman milli kimliyi, mədəni dəyərləri, tarix və mənəvi dünyagörüşü ifadə etməyi qarşısına məqsəd qoymuşdur.
Azərbaycan rəssamları müxtəlif dövrlərdə klassik ənənə ilə yenilik arasında yaradıcı sintez aparmış, bədii dil və ifadə vasitələrini zənginləşdirərək təsviri sənətin mövzu dairəsini daha da genişləndirmişlər. Onların əsərlərində xalqın gündəlik həyatı, tarixi yaddaş, sosial problemlər, insanın mənəvi dünyası və təbiətə olan bağlılıq xüsusi yer tutur.
Bu gün də Azərbaycan rəssamlığı təkcə milli mədəniyyətin deyil, həmçinin dünya incəsənətinin ayrılmaz bir hissəsi kimi inkişaf etməkdə davam edir. Müasir rəssamlar yeni texnologiyalardan, müxtəlif üslub və janr imkanlarından istifadə etməklə ənənə və müasirliyi bir araya gətirir, ölkənin bədii irsinin qorunması və gələcək nəsillərə ötürülməsində mühüm rol oynayırlar.
Beləliklə, Azərbaycan rəssamlıq məktəbi tarixən formalaşmış dərin köklərə malik olmaqla yanaşı, bu gün də dinamik, yaradıcı və perspektivli inkişaf yolunu davam etdirir.