Əzizgül Zeynallı: Banan qabığının səmərəli istifadəsı

Banan qabığı banan istehsalı prosesində geniş miqdarda yaranan yan məhsullardan biridir və uzun müddət əsasən tullantı kimi qiymətləndirilmişdir. Lakin son illərdə aparılan elmi araşdırmalar göstərir ki, banan qabığı yüksək qida dəyərinə malik olub funksional qida komponenti kimi istifadəyə yararlıdır. Xüsusilə banan qabığından əldə edilən banan qabığı unu (Banana Peel Flour – BPF) qida sənayesində məhsulların qidalanma keyfiyyətini artırmaq və qida tullantılarının azaldılması baxımından perspektivli xammal hesab olunur.

Elmi ədəbiyyatlarda qeyd olunur ki, banan qabığı yüksək miqdarda pəhriz lifi, karbohidratlar, minerallar və bioaktiv birləşmələrlə zəngindir. Aparılmış tədqiqatlardan birində  banan qabığı ununun tərkibində 11.5 g/100 g lif, 11.81 g/100 g protein və 66.05 g/100 g karbohidrat olduğu müəyyən edilmişdir. Bu göstəricilər banan qabığı ununun yüksək enerji dəyərinə malik olduğunu və taxıl unları ilə müqayisədə qida baxımından rəqabətədavamlı alternativ olduğunu göstərir. Digər elmi araşdırmalar isə banan qabığı ununun fenolik birləşmələrlə zəngin olduğunu və yüksək antioksidant aktivlik nümayiş etdirdiyini təsdiqləyir. Bu bioaktiv maddələr insan orqanizmində sərbəst radikalların təsirini azaltmaqla sağlamlığın qorunmasında mühüm rol oynaya bilər.

Qidalanma baxımından banan qabığı unu xüsusilə liflə zəngin olması ilə diqqət çəkir. Pəhriz lifi həzm sisteminin fəaliyyəti, qanda qlükoza səviyyəsinin tənzimlənməsi və ürək-damar xəstəliklərinin riskinin azaldılmasında əhəmiyyətli rolu olduğu elmi olaraq sübut edilmişdir. Bundan əlavə, banan qabığında mövcud olan fenolik maddələr onun antioksidant potensialını artıraraq funksional qida məhsullarının hazırlanması üçün dəyərli inqrediyentə çevirir.

Banan qabığı ununun qida məhsullarında tətbiqi sahələri olduqca genişdir. Çörək və digər bişmiş məhsullarda bu unun buğda ununa müəyyən nisbətlərdə (adətən 5–15 %) əlavə edilməsi məhsulun lif tərkibini və ümumi qidalanma dəyərini artırır. Araşdırmalar göstərir ki, optimal nisbətlərdə istifadə edildikdə məhsulun dadı və teksturası qənaətbəxş qalır, lakin daha yüksək miqdarlarda əlavə edilməsi sensor xüsusiyyətlərə mənfi təsir göstərə bilər. Bununla yanaşı, banan qabığı unu müxtəlif funksional qida məhsullarında, qida əlavələrində və xəmir əsaslı məmulatlarda istifadə edilə bilər. Unun su tutma və emulsiya qabiliyyəti məhsulların teksturasının yaxşılaşdırılmasında mühüm texnoloji üstünlük yaradır.

Funksional və qidalanma təsirləri baxımından banan qabığı unu əsasən yüksək lif və antioksidant mənbəyi kimi dəyərləndirilir. Antioksidantların oksidləşdirici stressin azaldılmasında rolu nəzərə alındıqda, BPF-nin uzunmüddətli istifadəsi sağlam qidalanma strategiyalarında mühüm yer tuta bilər. Bu xüsusiyyətlər onu yalnız qida dəyəri artırılmış məhsullar üçün deyil, eyni zamanda profilaktik və funksional qidaların hazırlanması üçün də cəlbedici edir.

Qida sənayesi və dayanıqlılıq baxımından banan qabığı ununun istifadəsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Böyük miqdarda yaranan banan qabığı tullantılarının dəyərli qida komponentinə çevrilməsi ətraf mühit yükünü azaldır, resurslardan səmərəli istifadəni təşviq edir və qlobal qida təhlükəsizliyinə töhfə verir. Bu yanaşma dövri iqtisadiyyat prinsiplərinə uyğun olaraq qida sənayesində innovativ və ekoloji cəhətdən dayanıqlı həll kimi qiymətləndirilə bilər.

Gələcək tədqiqatlar banan qabığı ununun müxtəlif qida məhsullarında optimal istifadə nisbətlərinin müəyyənləşdirilməsinə, istehsal proseslərinin təkmilləşdirilməsinə və bioaktiv maddələrin maksimum səviyyədə qorunmasına yönəldilə bilər. Eyni zamanda, banan qabığı ununun digər qida komponentləri ilə birgə istifadə edilərək hipoqlisemik, qlütensiz və xüsusi funksional qidaların hazırlanması sahəsində geniş tədqiqat perspektivləri mövcuddur.

Əzizgül Zeynallı

Azərbaycan Dövlət İqtisad Universiteti

Mühəndislik fakültəsi (SABAH)

Qida mühəndisliyi ixtisası

6 Yanvar 2026, 19:30 - 1198