Amil İsrayılov: 1918–1920-ci illərdə İrəvanda azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qətliamlar

1918–1920-ci illər Cənubi Qafqaz regionunda siyasi qeyri-sabitlik, milli qarşıdurmalar və silahlı toqquşmalarla müşayiət olunan mürəkkəb bir dövr kimi tarixə düşmüşdür. Bu illərdə baş verən hadisələr, xüsusilə İrəvan quberniyası ərazisində yaşayan azərbaycanlı əhaliyə qarşı həyata keçirilmiş zorakılıqlar, regionun demoqrafik və sosial strukturuna ciddi təsir göstərmişdir.
Çar Rusiyasının süqutundan sonra bölgədə yaranmış hakimiyyət boşluğu müxtəlif silahlı dəstələrin fəaliyyətini genişləndirmiş, etnik zəmində qarşıdurmaların artmasına səbəb olmuşdur. 1918-ci ildən etibarən İrəvan və ətraf qəzalarında yaşayan azərbaycanlı kəndləri silahlı hücumlara məruz qalmış, dinc əhaliyə qarşı qətliamlar törədilmiş, yaşayış məntəqələri dağıdılmışdır.
Tarixi mənbələr və arxiv sənədləri göstərir ki, bu dövrdə yüzlərlə azərbaycanlı kəndi yandırılmış, minlərlə insan qətlə yetirilmiş və öz doğma torpaqlarından didərgin salınmışdır. Əhalinin məcburi köçürülməsi nəticəsində İrəvan bölgəsinin etnik tərkibində ciddi dəyişikliklər baş vermişdir. Bu hadisələr nəticəsində azərbaycanlı əhalinin bir hissəsi digər bölgələrə sığınmaq məcburiyyətində qalmışdır.
1918-ci ilin mart ayından başlayaraq regionda baş verən hadisələr ümumilikdə azərbaycanlılara qarşı genişmiqyaslı zorakılıq dalğasının tərkib hissəsi olmuşdur. Bu proseslər təkcə İrəvanla məhdudlaşmamış, Bakı, Şamaxı, Quba və digər bölgələrdə də oxşar faciələr baş vermişdir.
Tarixçilər qeyd edirlər ki, həmin dövrdə baş verən hadisələrin obyektiv araşdırılması, arxiv materiallarının öyrənilməsi və beynəlxalq ictimaiyyətə çatdırılması mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Bu, həm tarixi ədalətin bərpası, həm də gələcək nəsillərin düzgün məlumatlandırılması baxımından vacibdir.
Müstəqil Azərbaycan Respublikasında bu hadisələrin xatırlanması və qurbanların anılması dövlət səviyyəsində diqqət mərkəzində saxlanılır. Xüsusilə 31 Mart – Azərbaycanlıların Soyqırımı Günü çərçivəsində bu faciələr yad edilir, tariximizin bu ağrılı səhifəsi unudulmur.
Nəticə etibarilə, 1918–1920-ci illərdə İrəvan və ətraf ərazilərdə azərbaycanlılara qarşı törədilmiş qətliamlar regionun tarixində dərin iz qoymuş, bu hadisələrin araşdırılması və beynəlxalq səviyyədə tanıdılması günümüzdə də актуallığını qoruyub saxlayır.

İsrayılov Amil Faiq oğlu, YAP Şirvan şəhər təşkilatının məsləhətçisi

31 Mart 2026, 21:14 - 138